از ارزیابی مخاطرات احتمالی ال‌نینو تا بهره‌گیری از سیلاب برای احیای منابع آب

این نشست با حضور مدیران دستگاه‌های مرتبط، اعضای هیئت‌علمی دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی، مشاوران و نمایندگان برخی نهادها و صنایع، با هدف بررسی شرایط موجود، ارزیابی میزان آمادگی دستگاه‌های مسئول و تبادل‌نظر درباره راهکارهای پیشگیرانه در برابر مخاطرات احتمالی بارش‌های حدی و سیلاب‌های شهری و رودخانه‌ای برگزار شد.

بحران آب؛ برآیند عوامل اقلیمی و مدیریتی

دکتر امین حق‌نگهدار، رئیس پژوهشکده آب و محیط‌زیست دانشگاه شیراز، با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی دانشگاه برای مواجهه با پیامدهای احتمالی تغییرات اقلیمی، اظهار کرد: بحران آب در ایران تنها ناشی از عوامل اقلیمی نیست، بلکه مسائل مدیریتی نیز در شکل‌گیری و تداوم آن نقش دارند؛ ازاین‌رو، برای کاهش مخاطرات پیش‌رو، باید هر دو بُعد به‌صورت جدی مورد توجه قرار گیرند.
وی با اشاره به رسالت اجتماعی دانشگاه شیراز در پرداختن به مسائل مرتبط با آب و محیط‌زیست افزود: با توجه به پیش‌بینی‌های مطرح‌شده درباره احتمال تأثیر پدیده ال‌نینو بر الگوهای بارش در ماه‌های پیش‌رو، برگزاری این نشست در دستور کار قرار گرفت تا زمینه هم‌اندیشی متخصصان و مدیران برای شناسایی مخاطرات احتمالی و ارائه راهکارهای علمی فراهم شود.
رئیس پژوهشکده آب و محیط‌زیست دانشگاه شیراز ادامه داد: هدف از برگزاری این نشست، بهره‌گیری از دیدگاه‌های علمی و تخصصی صاحب‌نظران و تقویت تعامل میان دانشگاه و دستگاه‌های مسئول است تا بتوان برای مواجهه بهتر با شرایط احتمالی پیش‌رو برنامه‌ریزی کرد و با اتخاذ تدابیر مناسب، خطرات و خسارت‌های احتمالی در شهر و استان را به حداقل رساند.

ال‌نینو چگونه بر الگوهای بارش تأثیر می‌گذارد؟
دکتر حق‌نگهدار با اشاره به اهمیت شناخت پدیده ال‌نینو بیان کرد: ال‌نینو یکی از پدیده‌های طبیعی اقلیمی است که در پی گرم‌شدن غیرمعمول آب‌های سطحی بخش‌هایی از اقیانوس آرام استوایی و تغییر در تعامل میان اقیانوس و جو شکل می‌گیرد. این پدیده می‌تواند گردش عمومی جو را تحت تأثیر قرار دهد و موجب تغییر الگوهای دما و بارش در مناطق مختلف جهان شود.
وی با بیان اینکه پیامدهای ال‌نینو در همه مناطق یکسان نیست، توضیح داد: بسته به شدت پدیده، زمان وقوع آن و شرایط اقلیمی هر منطقه، ممکن است تغییرات بارش به شکل افزایش یا کاهش بروز کند. ازاین‌رو، بررسی تأثیر احتمالی این پدیده بر ایران و استان فارس باید با توجه به پیش‌بینی‌های هواشناسی و شرایط اقلیمی محلی انجام شود.
وی همچنین با اشاره به احتمال وقوع بارش‌های حدی و سیلاب‌های ناگهانی شهری و رودخانه‌ای تأکید کرد: در صورت افزایش بارندگی‌ها، آمادگی دستگاه‌های مسئول برای مدیریت روان‌آب‌ها، کاهش خطر آب‌گرفتگی معابر و پیشگیری از خسارت‌های ناشی از سیلاب اهمیت بیشتری می‌یابد. بنابراین، بررسی وضعیت موجود، شناسایی نقاط آسیب‌پذیر و هماهنگی میان نهادهای مسئول باید پیش از وقوع رخدادهای احتمالی مورد توجه قرار گیرد.

افزایش احتمالی بارش‌ها به معنای پایان بحران کم‌آبی نیست
رئیس پژوهشکده آب و محیط‌زیست دانشگاه شیراز با تأکید بر ضرورت نگاه جامع به مسئله آب گفت: تغییرات احتمالی الگوی بارش و افزایش بارندگی در برخی مناطق را نباید به معنای رفع بحران کم‌آبی تلقی کرد؛ زیرا وضعیت منابع آب کشور همچنان نیازمند توجه مستمر، برنامه‌ریزی بلندمدت و مدیریت مؤثر است.
وی افزود: بخشی از مشکلات منابع آب کشور ریشه در شرایط اقلیمی و محدودیت‌های طبیعی دارد و بخش دیگری به شیوه مدیریت منابع آب بازمی‌گردد. ازاین‌رو، در کنار آمادگی برای مقابله با سیلاب، باید بهره‌برداری بهینه از بارش‌ها، تقویت مدیریت منابع آب و اصلاح شیوه‌های مدیریتی نیز در کانون توجه قرار گیرد.
دکتر حق‌نگهدار تأکید کرد: بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت، در صورت نبود زیرساخت‌های مناسب برای هدایت و ذخیره روان‌آب‌ها، ممکن است به‌جای تقویت منابع آب، خسارت‌های گسترده‌ای به دنبال داشته باشند. بنابراین، مدیریت صحیح روان‌آب‌ها و برنامه‌ریزی برای بهره‌گیری از ظرفیت بارش‌ها، در کنار اقدامات پیشگیرانه، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
نجات جان انسان‌ها؛ نخستین اولویت در مدیریت سیلاب
در این رویداد، دکتر ناصر طالب‌بیدختی، استاد دانشکده مهندسی دانشگاه شیراز و مدیر نشست، با اشاره به ضرورت درنطرگرفتن رویکردی جامع در مدیریت سیلاب، اظهار کرد: برای مواجهه با سیلاب، باید پیش از وقوع، حین آن و پس از آن، مجموعه‌ای از اقدامات پیشگیرانه، اجرایی و بازتوانی در دستور کار قرار گیرد. یکی از اهداف اصلی این نشست نیز بررسی راهکارهایی است که با اجرای آن‌ها بتوان پیش‌از وقوع سیلاب، از بسیاری از خطرات و پیامدهای ناشی از آن جلوگیری کرد.
وی با تأکید بر اینکه جلوگیری از تلفات جانی مهم‌ترین اولویت مدیریت سیلاب است، افزود: تخلیه به‌موقع مناطق پرخطر و اسکان اضطراری افرادی که در معرض سیلاب قرار دارند، ازجمله اقداماتی است که باید برای حفاظت از جان انسان‌ها پیش‌بینی شود. در کنار این موضوع، کاهش خسارات مالی به منازل مسکونی، تأسیسات، زیرساخت‌ها و اموال عمومی نیز اهمیت دارد.
این استاد دانشگاه شیراز، ذخیره‌سازی آب در پشت سدها و تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی از طریق پخش سیلاب را از دیگر ظرفیت‌های قابل توجه سیلاب برشمرد و بر ضرورت بهره‌گیری از روش‌های اصولی آبخیزداری و آبخوان‌داری تأکید کرد.

آموزش عمومی و هشدار به‌موقع برای کاهش مخاطرات سیلاب
دکتر طالب‌بیدختی با اشاره به اهمیت آمادگی در برابر سیلاب بیان کرد: تدوین برنامه‌های مدیریت بحران، آموزش عمومی، شناسایی مناطق پرخطر و آماده‌سازی نیروهای امدادی ازجمله اقداماتی است که می‌تواند آمادگی جامعه و دستگاه‌های مسئول را برای مواجهه با سیلاب افزایش دهد.
وی تقویت سامانه‌های هشدار سریع و به‌موقع را نیز ضروری دانست و افزود: حفاظت از محیط‌زیست باید یکی از محورهای اصلی برنامه‌های مدیریت سیلاب باشد. جلوگیری از آلودگی منابع آب و خاک، مدیریت پسماندها و فاضلاب و کاهش آسیب به منابع طبیعی در جریان سیلاب و پس از آن، ازجمله اقداماتی است که باید موردتوجه قرار گیرد.
به گفته وی، حفاظت از تنوع زیستی، حفظ زیستگاه‌های طبیعی، جلوگیری از تخریب زیستگاه‌های جانوری و گیاهی و کاهش آثار منفی سیلاب بر حیات وحش نیز از ضرورت‌های مدیریت اصولی این پدیده است.
این استاد دانشگاه شیراز، مدیریت اصولی حوضه‌های آبخیز، ارتقای ایمنی رودخانه‌ها، بازسازی و بازتوانی مناطق آسیب‌دیده پس از سیلاب و حفاظت از آثار تاریخی، باستانی و مذهبی را از دیگر محورهای مهم مدیریت سیلاب برشمرد و بر لزوم توجه هم‌زمان به ابعاد اجتماعی، اقتصادی، زیست‌محیطی و فرهنگی در برنامه‌ریزی‌های مرتبط با این پدیده تأکید کرد.

سیلاب؛ فرصتی برای تغذیه آبخوان‌ها و احیای تالاب‌ها
دکتر طالب‌بیدختی در جمع‌بندی سخنان خود تصریح کرد: مدیریت صحیح سیلاب باید به‌گونه‌ای باشد که ضمن کاهش خسارات جانی و مالی، از ظرفیت آن برای تغذیه آبخوان‌ها، تقویت منابع آبی و احیای تالاب‌ها استفاده شود. در این مسیر، حفاظت از محیط‌زیست، اکوسیستم‌های طبیعی و تنوع زیستی نیز باید به‌عنوان بخش جدایی‌ناپذیر برنامه‌های مدیریت سیلاب مورد توجه قرار گیرد.
وی تأکید کرد: سیلاب را نباید صرفاً یک تهدید تلقی کرد؛ بلکه با برنامه‌ریزی علمی، مدیریت صحیح و اتخاذ تدابیر پیشگیرانه می‌توان از ظرفیت آن برای احیای منابع آب و حفاظت از اکوسیستم‌های طبیعی بهره گرفت.
رئیس پژوهشکده آب و محیط‌زیست دانشگاه شیراز نیز در پایان بر اهمیت نقش دانشگاه‌ها در ارائه راهکارهای مبتنی بر دانش و پژوهش برای حل مسائل جامعه تأکید کرد و گفت: برگزاری چنین نشست‌هایی فرصتی برای هم‌افزایی میان دانشگاه، مدیران اجرایی و سایر نهادهای مرتبط است تا با تبادل تجربه و ارائه پیشنهادهای کارشناسی، زمینه تصمیم‌گیری دقیق‌تر و کاهش آسیب‌پذیری در برابر مخاطرات اقلیمی فراهم شود.
در این نشست مسؤولان سازمان‌های مختلف ازجمله، استانداری فارس، شهرداری شیراز، شرکت آبفا، اداره‌کل مدیریت بحران استان و… حضور داشتند و به ارائه پیشنهادات و گزارش‌ از اقدامات صورت‌گرفته و دغدغه‌ها و نیازهای موجود پرداختند.